HẬU QUẢ PHÁP LÝ VỀ HÀNH VI GIAN LẬN THUẾ SỬ DỤNG SONG SONG HAI HỆ THỐNG SỔ KẾ TOÁN TÀI CHÍNH

Ngày 31/3/2026 vừa qua, Cục Thuế – Bộ Tài chính vừa ban hành Công văn số 1902/CT-CĐS về việc ngăn chặn hành vi gian lận thuế sử dụng song song hai hệ thống sổ kế toán tài chính. Hành vi trên bị Cục Thuế xem là “hành vi vi phạm nghiêm trọng pháp luật về thuế” do vi phạm quy định tại Luật Quản lý thuế, Luật Kế toán và Bộ luật Hình sự hiện hành. Dưới đây là những phân tích của Luật Danh Tiếng về hậu quả pháp lý khi các cá nhân, tổ chức thực hiện hành vi này.

1. Hành vi “Sử dụng song song hai hệ thống sổ kế toán” là gì?

Sử dụng song song hai hệ thống sổ kế toán cho cùng một đơn vị kinh doanh trong một kỳ kế toán năm là một hành vi thường thấy trong lĩnh vực tài chính – kế toán, được thực hiện nhằm che giấu tình hình hoạt động thực tế của doanh nghiệp và trốn tránh nghĩa vụ thuế đối với Nhà nước.

Về bản chất, doanh nghiệp sẽ duy trì hai hệ thống sổ kế toán riêng biệt:

• Một hệ thống sổ kế toán phản ánh đầy đủ, trung thực toàn bộ doanh thu, chi phí và lợi nhuận thực tế để phục vụ cho mục đích quản lý nội bộ; và
• Một hệ thống sổ kế toán còn lại đã được điều chỉnh, thường ghi nhận doanh thu thấp hơn hoặc chi phí cao hơn so với thực tế, nhằm lập báo cáo tài chính và kê khai thuế.

Đối chiếu với quy định pháp luật xác định đây là hành vi vi phạm nghiêm trọng pháp luật về thuế theo quy định tại Điều 17, Điều 143 Luật Quản lý thuế năm 2019, Điều 13 Luật Kế toán năm 2015 và Điều 221 Bộ luật Hình sự năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2025.

2. Về hậu quả pháp lý

Tùy theo tính chất và mức độ vi phạm, chủ thể thực hiện hành vi có thể bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

1. Các biện pháp xử phạt vi phạm hành chính như: truy thu thuế, phạt tiền và tính tiền chậm nộp,… Cụ thể: căn cứ theo Điểm d, Khoản 2 Điều 138 của Luật Quản lý thuế số 38/2019/QH14 và Điều 17 Nghị định 125/2020/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính về thuế, hoá đơn, mức phạt đối với hành vi trốn thuế là từ 1 – 3 lần số tiền thuế trốn. Biện pháp để khắc phục hậu quả là buộc nộp đủ số tiền thuế trốn và điều chỉnh lại số lỗ, số thuế giá trị gia tăng đầu vào được khấu trừ trên hồ sơ thuế (nếu có).
2. Về trách nhiệm hình sự: Người phạm tội là người có chức vụ, quyền hạn thực hiện hành vi giả mạo, khai man, để ngoài sổ sách tài sản/tài chính có thể bị truy cứu về tội danh “Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng” căn cứ theo quy định tại Điều 221 Bộ Luật hình sự. Tuỳ theo mức độ gây thiệt hại, người vi phạm này có thể bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 01 năm đến 20 năm. Người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm hoặc tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.

Ngoài ra, trong trường hợp Cơ quan Nhà nước có thẩm quyền chứng minh hành vi của cá nhân, tổ chức thực hiện các phương thức trái pháp luật nhằm giảm số tiền thuế phải nộp theo quy định hoặc trốn tránh nghĩa vụ đóng thuế thì còn bị truy cứu về tội danh “Trốn thuế” quy định tại Điều 200 Bộ Luật hình sự. Về mức hình phạt có thể bị phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 4.500.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 07 năm tuỳ theo mức độ đối với cá nhân và phạt bị phạt tiền từ 300.000.000 đồng đến 10.000.000.000 đồng hoặc đình chỉ hoạt động từ 06 tháng đến vĩnh viễn đối với pháp nhân thương mại phạm tội.

Do đó, việc lập và sử dụng hai hệ thống sổ kế toán không chỉ là hành vi bị pháp luật nghiêm cấm mà còn tiềm ẩn rủi ro pháp lý rất lớn đối với doanh nghiệp. Bởi những hậu quả nghiêm trọng mà hành vi này mang lại, Cục Thuế kêu gọi các Tổ chức phối hợp chặt chẽ với cơ quan thuế triển khai các biện pháp kiểm soát, phát hiện và ngăn chặn kịp thời hành vi gian lận thuế. Việc tăng cường kết nối dữ liệu, minh bạch thông tin và tuân thủ đúng quy định pháp luật không chỉ góp phần bảo đảm hiệu quả quản lý nhà nước mà còn xây dựng môi trường kinh doanh công bằng, lành mạnh. Qua đó, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật thuế và phòng ngừa vi phạm ngay từ giai đoạn sớm.